Chełmoński obrazy — reprodukcje na płótnie

Konie i step — Paryż

Na paryskim Salonie w 1876 roku Chełmoński stał się sensacją, a jego obrazy trafiły do kolekcjonerów. Paryską publiczność zachwycały sceny egzotyczne dla Francuzów: dynamiczne ukraińskie czwórki i trójki koni, końskie targi, karczmy i polowania, inspirowane wspomnieniami z Mazowsza i wyjazdów na Podole i Ukrainę. Tematy te malarz powtarzał w kilku wersjach — z tej grupy pochodzi Czwórka (1880), znana też jako „W stepie”, z zaprzęgiem czterech koni pędzących przez step. Najsłynniejsza wersja, Czwórka (Sukiennice) (1881), wisi w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach. Wspomnienia z Ukrainy przywołuje też Wieczór letni (1875), znany jako „Szara godzina” — pogrążone w półmroku wnętrze z kobietą przy otwartym oknie. Konie wracały u niego przez całe życie; w kolekcji jest też Próba Czwórki, a także Trójka (1880), Powrót z balu (1879) — znany też jako „Sanna” — z trójką pędzącą przez zadymkę, Targ na konie w Bałcie (1879), Końskie wywczasy (1879) z końmi odpoczywającymi o zmierzchu i Kozacy (1885) z kozackimi jeźdźcami w marszu przez step. Wieś i Kresy malował od początku: Sprawa u wójta (1873), Na folwarku (1875), gwarna scena Przed karczmą (1877) i nokturn Noc na Ukrainie zimą (1877). Motywy z Kresów pojawiały się jeszcze przed wyjazdem do Monachium: Odlot żurawi (1870) to jeden z dwóch obrazów, które Chełmoński namalował po podróży na wschód.

Kuklówka — pejzaże i ptaki

W 1887 roku Chełmoński wrócił z rodziną do Polski, a w 1889 roku kupił drewniany dworek w Kuklówce pod Grodziskiem Mazowieckim, w którym mieszkał do końca życia. Jego malarstwo się wyciszyło: dynamiczne kompozycje ustąpiły miejsca spokojnym pejzażom, często bez postaci, za to z ptakami i zwierzętami. Z tego okresu pochodzą Kuropatwy (1891) ze stadem kuropatw na śniegu, Jutrzenka (1891) z rozległą równiną pod rozjaśnionym zorzą niebem, Kurka wodna (1894), Bociany (1900) oraz Burza (1896), na której pastuchy w polu czekają na nadchodzącą burzę. Z roku powrotu do kraju pochodzi Droga w lesie (1887), znana też jako „Wnętrze lasu”. Ptaki pojawiały się już wcześniej — Dropie (1886) przedstawia stado dropi na zamglonej równinie. W Kuklówce powstały Sójka (1892), zimowy las, w którym sójka strąca śnieg z gałęzi, oraz Krzyż w zadymce (1907) z przydrożnym krzyżem w śnieżnej zadymce. Po powrocie do kraju powstały też Zając wśród zboża (1888), Czajki (1890) z czajkami nad niebieskim stawem, Świt (1892), Owczarek (1897) z pastuszkiem grającym na skrzypcach, Staw w Radziejowicach (1898) z łabędziami na stawie, Dniestr w nocy (1906), Dojeżdżacz (1907), Kaczeńce (1908) z łąką pełną kaczeńców, Krajobraz z Podola (1910) i Kurhan (1912). Z 1902 roku pochodzi Autoportret — jeden z nielicznych autoportretów malarza.

Chełmoński nie był wyrafinowanym kolorystą i wiedział o tym. Krytycy zauważali, że najlepszy jest tam, gdzie zamiast pełnego słońca maluje pochmurny dzień albo księżycowe światło. Impresjonizmu nie próbował — jak pisał badacz jego twórczości Kazimierz Molendziński, pójście śladami impresjonistów oznaczałoby dla Chełmońskiego unicestwienie samego siebie.

Choć zaliczany do realistów, Chełmoński czerpał z polskiego romantyzmu, zwłaszcza z Mickiewicza — w Kuklówce na honorowym miejscu wisiał autograf poety.